Ladino
Musevi'lerin kullandığı
15. yy İspanyolcasını temel alan ancak içinde
İbranice,
Türkçe,
Fransızca,
Yunanca,
Arapça ve
Portekizce kelimeler de barındıran
Latin kökenli bir
Hint Avrupa dili.
Kökeni
Ladino ya da yaygın söylenişiyle
Judeo Espanyol,
Hint Avrupa dil grubuna bağlı Latin kökenli dillerden olan İspanyolca'nın Museviler tarafından konuşulan bir lehçesidir.
1492'de
İspanya'da kovulan Museviler
Osmanlı İmparatorluğun'da bu dili serbestçe kullanmışlar, kitap ve gazeteler yayınlamışlar dolayısıyla da İspanya'daki dil değişimlerinden etkilenmeyip 15. yy İspanyolcasını günümüze değin taşıyabilmişlerdir. Ama bugün
Ladino ciddi bir yok olma tehlikesiyle karşı karşıyadır.
İspanya İspanyolcasından farkları
15 yy. İspanyolcası olan
Ladino'nun farkları
gramer, kelimeler, telaffuz olarak ayrılabilir.
Gramer farkları
Öncelikle
Ladino, İspanyolca'nın
Ortaçağdaki formunu korumaktadır, dolayısıyla fiil çekimlerinde, yardımcı fiillerde bir takım eski unsurları halen içinde barındırmaktadır.
Örneğin "Ser" (Olmak) fiilinin 2. Tekil Şahıs çekimi Modern İspanyolca'da "eres" iken Ladino'da "sos" dur. "Nereden" kelimesi Modern İspanyolca'da "Donde" şeklindeyken Ladino'da "Ande" şeklindedir. Dolayısıyla bir İspanyol "Nerelisin?" sorusunu "De donde eres?" şeklinde sorarken
Ladino'da bu "D'ande sos?" şeklinde sorulur.
Yine dile İbranice'den giren -im ve -ot çoğul ekleri,
Ladino'nun özellikleridir.
Kelime farkları
Ladino; İspanya İspanyolcası'nın ilk zamanlarından kalma kelimeleri hala muhafaza etmektedir amatar, ambezar, alungo gibi kelimeler artık İspanyolca'da kullanılmazken,
Ladino'da yaygın olarak kullanılmaktadır.
Yine
Yunanca'dan
Ladino'ya giren Bokal (Yunanca: Bukali = Şişe), Piron (Yunanca: Piruni = Çatal) kelimeleri
Ladinoda kullanılır.
Dini terimlerin çoğu
İbranice ve
Aramice kökenlidir, Patur=Mübah, Kaşer=Helal, Mazal=Şans, Nes=Mucize
Türkçe'den girme kelimeler "Kuti = Kutu", "Buri=Boru", "Takum=Takım",
"Furça=Fırça", "Bozear veya Bozdear=Bozmak", "Yanaşear=Yanaşmak"
Bazı kelimeler
Ladino'ya
Endülüs zamanında Arapça'dan girmiştir "Haber", "Alkunya=Soyadı"
Dinin etkisiyle
Hıristiyanlığı çağrıştıracak bazı kelimeler değiştilmiştir. Örneğin
Tanrı'ya "Dios" değil "Dio" denir böylece çoğul anlaşılması engellenir. Pazar gününe Domingo "İsa'nın günü" yerine "Alhad" "Birinci gün" denir.
Yine dini sebeplerden dolayı olumsuz konuşmamak için bazı kelimelere tam ters anlamlar yüklenmiştir. Kömür yerine Blankura=Beyazlık, gibi.
Içinde "rd" sessizi geçen kelimeler "dr" ye dönüşür "Tarde=Tadre=Gün Batımı", "Verde=Vedre=Yeşil", "Sordo=Sodro=Sağır".
Bazı durumlarda kelimenin içine ekstra bir "n" harfi girer "asi=ansi=böyle", "mucha=muncha=çok" vs.
Alfabesi
Genel olarak
İbranice'nin
Raşi Yazısı ile yazılıp okunan
Ladino 1928'de
Türkiye'de
Atatürk tarafından gerçekleştirilen
Harf İnkılabı'ndan sonra eşzamanlı olarak
Latin Alfabesi ile yazılmaya başlanmıştır.
Ladino'nun yazımında Türkiye'de Ç, Ş, C gibi harfler kullanılırken Türkiye dışında Ch, Sh, Dj harfleri tercih edilmekle beraber her iki biçimde de Q harfi yerine K harfi kullanılır.
Telaffuz (sesletim) farklılıkları
Modern İspanyolca'dan oldukça farklıdır:
J harfleri İspanyolcadaki gibi "H" okunmayıp yerine göre "J", "C" veya "Ş" okunur. Okunmayan H harfleri bu dilde yazılmaz.
İbranice ve Türkçeden giren kelimelerde ve bazı kelimelerin okunuşunda "Ş" harfi muhafaza edilmiştir.
Şalom, Peşkado, Paşaro,vs.
Kelime içindeki ve sonundaki "s" harfleri İspanyolca'daki gibi "Peltek S" ile okunmayıp daha keskin "Z" biçiminde okunur.
Ladino'da konuşmada konuşmanın melodisi daha inişli çıkışlıdır, soru cümleleri çok daha vurguludur.
Ladino'nun konuşulduğu yerler
Ladino:
İsrail dışında; Türkiye'de
İstanbul, ve
İzmir,
Yunanistan'da
Atina ve
Selanik,
Güney Amerika Ülkeleri olmak üzere yaklaşık 120-130 bin kişi tarafından ufak farklılıklarla konuşulmaktadır.
Ladino: Türkiye'de 65 yaşın altındaki Museviler tarafından anlaşılsa bile artık konuşulamamaktadır.
Ladino ciddi bir yok olma tehliksiyle karşı karşıyadır.
Türkiye'de Musevilerce çıkartılan
Şalom gazetesinin sadece bir sayfası,
Ladino dilinde basılmakta diğer sayfalarında ise Türkçe kullanılmaktadır.
Ladino'nun bölgesel farklılıkları
Ladino konuşulduğu ülkenin dilinden ödünç kelimeler aldığından bölgesel ufak farklılıklar görülmektedir ancak bu anlaşmaya engel olacak kadar büyük fark değildir. Örneğin İstanbul'da hamamböceğine "eskaravajo" denilirken İzmir'de "eskaravado" denir.
Ayrıca bakınız
Yahudi-Roman dilleri
Socolovsky, Jerome. "Lost Language of Ladino Revived in Spain", Morning Edition, National Public Radio, March 19, 2007. [http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=8989551] Dış bağlantılar
[http://www.salom.com.tr Şalom Gazetesi]
İlgili Olabilecek Başlıklar:
